<Нарыс <Артыкулы
<Змест |

Кароткі нарыс
гісторыі Беларусі.
ГАНДАЛЬ І
СОЦЫЯЛЬНЫ СКЛАД ГРАМАДЗЯНСТВА
Сярод другіх промыслаў у
жыцьці старажытнай Русі першае месца займаў
гандаль. Магчымасьць гандлю і яго разьвіцьця
залежала ад таго, што праз Русь таго часу рэчкамі
праходзіў важны гандлёвы шлях. Гэта ёсьць так
званы водны пуць «з Варяг в Грекі». Летапісец так
апісуе гэтую гандлёвую артэрыю краю: «Бе путь із
Варяг в Грекі і із Грек по Днепру, і верх Днепра
волок до Ловаті, і по Ловаті вніті в Ільмен озеро
велікое Нево, і того озера потечеть Волхов і
втечеть в озеро велікое Нево, і того же озера
внідеть устье в море Варяжское, і по тому морю і-гі
до Ріма, а от Ріма пріті по тому же морю ко Царю-гораду,
а от Царя-горада пріті в Понт-море, в него-же
втечеть Днепр река».
Калі мы на географічнай карце пройдзем ііа шляху,
які апісан тут, то пабачым, што летаігісец добра
ведае «великий водный пугь», гандлёвую артэрыю
краю.
Гэта — вялікі шлях, які цягнецца на некалькі
тысяч вёрст. Ен абкружае з захаду ўсю Эўропу
моравгі і Атлянтычным акіянам і перарэзвае
ўсходнюю Эўропу
рэчкамі з поўдня на поўнач. На гэтым шляху ляжыць
шмат дзяржаў, іпмат гандлёвых прыморскіх і
прырэчных цэнтраў. Народ, што пануе на гэтым
шляху,— ёсьць норманы-варагі, каторых добра
ведаюць усе народы таго часу. Норманы — і
гандляры, і воіны. Гэта дало ім магчымасьць быць
першымі на шляху. Дзе можна — яны першыя розумам
і практыкай гандляра, дзе няможна — яны першыя
сваёю зброяю і фізічнаваеннаю сілаю. Добра
ведаюць норманаў-варагаў і ўсходнія славяне.
Калі яны завуць іх на сваю зямлю для
організацыйнай працы «княжыць і валадзець», то
абмылкі ня робяць.
Вялікі гандлёвы шлях багаціў тыя землі, праз якія
праходзіў, у тым ліку і Русь Полацкую. У Полаччыне
была важная частка шляху. Справа ў тым, што паміж
Дняпром і Заходняй Дзьвіной, а таксама паміж
Заходняй Дзьвіной і Лавацьцю былі волакі. Тут
водны шлях перарываўся; тавары трэба было
перагружаць,
пераладоўваць і «валачы» па сушы. У такіх мясцох
тавар затрымліваўся, а ўкола тавару
затрымліваліся людзі і іх праца. Волакі былі
месцам складаў тавараў, зграмаджэньня гандляроў
і разам з гэтым і капіталу. Капітал у сваю чаргу
цягнуў да сябе тых людзей, якія шукалі заработкаў.
Усё гэта рабіла волакі важнымі пунктамі для
тэрыторыі. Апроч таго, у Полаччыне водны шлях
расходзіўся. Адзін яго напрамак ішоў на поўнач;
гэта той напрамак, які апісаны ў летапісе,
Другі яго напрамак ішоў на захад, па Заходняй
Дзьвіне да Рыскай затокі, і значна скарачаў
дарогу ў Заходнюю Эўропу. Гэты факт таксама быў
карысным для Полаччыны, бо ён даваў двухкалейны
шлях замест звычайнага аднакалейнага.
Усё гэта значна пашырала гандлёвыя звароты
Полаччыны параўнаўча з другімі тэрыторыямі па
шляху. Тут было шмат багатых тарадоў;
найбагацейшымі з
іх бьілі Смаленск і Полацак. Смаленск панаваў на
паўночнЬй частцы воднага шляху, а Полацак на
заходняй. Апроч іх мы ведаем шмат і другіх
гарадоў, каторыя былі хоць і ня так багаты, але
ўсё-ж такі концэнтравалі вакол сябе значныя
гандлёвыя абароты, напр., Менск, Віцебск, Усьвят,
Тураў і др. Усходнія
тавары па водньім шляху праз гарады Полаччыны
йшлі на поўнач і на захад — у Ноўгарадзкую Русь,
да латышоў, фінаў і немцаў; з захаду тавары йшлі
на ўсход і на поўдзень — да баўгар па сярэдняй
Волзе, у паўднёвую Русь, Бізантыю, у далёкую
Арабію. Але Полаччына была ня толькі перадаўцай
чужаземных продуктаў: яна сама здабывала
продукты і пастаўляла на сусьветны рынак тавары
свайго ўласнага вырабу. Лясы, пушчы і балоты
нашай бацькаўшчыны
гадавалі ў сваіх запаведных мясцох ваўкоў, лісаў,
дзікаў, кунаў, бурых мядзьведзяў і г. д. Гэтьія
зьвяры давалі чалавеку скуры і мех. У борцях па
лясох працавалі пчолы і давалі жыхару, як і ў
нашыя часы, шмат воску і мёду. Віўся хмель,
залатою хваляю калыхалася жыта на палёх, каторыя
ўжо пачалі зьяўляцца пасярод лясоў. У хатах сялян
і мяшчан у кроснах жвава бегаў ткацкі чаўнок, на
колах рабіліся гліняныя гаршкі. Розныя пароды
дрэва давалі магчымасьць разьвіцьцю саматужнага
(кустарнага) дравянога промыслу. Адным словам,
край вырабляў свае ўласныя продукты, з якіх
карыстаў наш продак, вывозячы лішкі на тыя рынкі,
якіх так многа было на вялікім водным шляху.
Аддаючы суседзям свае ўласныя продукты, наша
бацькаўшчына ўзамену атрымлівала продуктьі з
суседніх і нясуседніх краёў. Далёкія ўсходнія і
паўднёвыя землі пасылалі сюды аксаміты, маністы,
пацяркі, пярсьцёнкі, ліхтарні і г. д. Паўночная
Скандынавія давала мячьг, сякеры, пікі і др.
мэталічныя рэчы з зялеза, бронзы, сталі і срэбра.
Нямеччына пасылала сюды свае віны, сукны, бурштын
і г. д. Гандаль вялікага воднага шляху багаціў
нашу бацькаўшчыну. У Полацку, Смаленску і другіх
гарадох было многа вельмі багатых людзей.
Гандлёвыя людзі таго часу плацілі страшэнную моц
усялякіх падаткаў, аброкаў і мытных збораў.
Смаленскі князь, напрыклад, у пачатку XII
сталецьця меў даход ад гандлёвых падаткаў амаль
што ня 600.000 рублёў у год на нашыя грошы. І горад
мог вытрымаць у сваім бюджэце такія расходы
толькі па аплаце працы князя. Ня маючы сучасных
банкаў, капіталістыя таго часу хавалі сваю
грашовую маемасьць у зямлі. 1 вось скарбы
бізантыцкіх і арабскіх грошай знаходзіліся аж да
нашага часу па ўсіх абшарах Полацкай, Смаленскай
і Тураўскай зямель. Смаленскія і полацкія
гандляры не здаволіваліся мясцовымі рынкамі, іх
капітал патрабаваў для сябе прастору
эксплёатацыі. Гандляроў нашай бацькаўшчыны
можна было спаткаць па ўсіх тэрыторыях Русі, у
Бізантыі, Арабіі і Нямеччыяе.
Чужаземныя гандляры, з свайго боку,
забясьпечвалі ўплыў на Полаччыну чужаземнага
капіталу. Найбольш быў організованы заходні
нямецкі капітал.
У канцы XII сталецьця немцы, таксама як і ў
Ноўгарадзе, мелі свае «двары» ў розных гарадох
Полаччьіны. Асабліва грунтоўна прыстроіліся яны
ў Смаленску.
Тут, пры ўваходзе ў Дняпро ракі Рачоўкі,
разьляглася іх слабада-сяліба, былі пабудованы
вялізньія магазыньі-складьі і магазыны-крамы,
хаты на загранічны лад, заможна й жвала ішло
жыцьцё. Над слабадою падымалася званіца нямецкай
царквы заходняга звычаю і вежа ратушы. Жыхары
чужаземнай слабады мелі свой урад. На чале
колёніі стаяў абраны старшыня з абранымі райцамі,
каторыя ўтваралі суд над сваімі землякамі і вялі
адміністрацыйныя справы.
Паміж асобнымі гарадамі Полацкай Русі, з аднаго
боку, і нямецкімі гарадамі, з другога боку,
утвараліся дагаворы аб узаемных правох і
абавязках. З гарадоў
Полаччыны, што мелі дагаворы, можна назваць такія,
як Полацак, Смаленск, Віцебск, Менск; з нямецкага
боку можна назваць: Данцыг, Брэмэн, Любэк, Мюнстэр,
Рыгу, востраў Готлянд. Найцікавейшыя па сваёй
апрацованасьці з усіх дагавораў — гэта
Смаленскія дагаворы; з іх злажылася так званая
«Смаленская Тарговая Праўда». 3 асобных
артыкулаў Смаленскай Праўды мы бачым, якія былі ў
той час адносіны паміж купцамі Полацкай Русі й
немцамі і наадварот. Перш за ўсё мы бачым, што
абедзьве з дагаворных старон маюць права ўвозіць
тавары бяз мытных збораў. Пры вывазе тавару
гандляр павінен плаціць дакладна вызначаную
вагавую павіннасьць. Калі трэба мець справу
з абяднеўшым пазычацелем, то першыя выплаты з яго
праданай маемасьці на тэрыторыі Полацкай Русі
йдуць да немца, а ў Нямеччыне — да беларуса. Каб
працяг-нуць на свае рынкі чужаземныя капіталы,
князі давалі нямецкім купцом розныя прывілеі. З
такіх прывілеяў трэба адзначыць «волачную
прьгвілею». Справа ў тым/што вялікі водны шлях, як
мы ўжо казалі вышэй, праходзячы праз Полаччьшу, у
двох мясцох перарываўся: паміж Дняпром і
Заходняй Дзьвіною і паміж Заходняй Дзьвіною і
Лавацьцю. Тут з таварамі было шмат клопату. Іх
трэба было выгружаць з барак, перакладаць на
хурманкі; на Дзьвіне зноў нагружаць у баркі і
потым перакладаць на хурманкі, каб везьці да
Лаваці; на Лаваці зноў нагружаць у баркі для
далейшага шляху. Гандляру-палачаніну, як
мясцоваму чалавеку, было куды лягчэй рабіць
гэтую перагрузку тавару, чым кунцу чужаземнаму.
Каб дапамагчы на волаках чужаземцам, ім быў
дадзены прывілей на тое, каб атрымліваць
хурманкі ад мясцовага насяленьня. Княжацкі
ўраднік, каторы меў дагляд за волакамі, павінен
быў для чужаземных купцоў паставіць патрэбны лік
хурманак ад мясцовых жыхароў па вызначанай таксе.
Апроч таго, чужаземны гандляр быў на першай чарзе
па адпраўцы, калі ў волаку зьбіралася многа
народу і тавару.
Ува ўсіх краёх з моцна разьвітым гандлем жыхары
дзеляцца на соцыяльныя групы, клясы па сваёй
маемасьці. Так было і ў Полацкай Русі. Гандлёвы
капітал
разьбіваў жыхароў яе таго часу на два лягэры,
непадобныя адзін на другі. З аднаго боку стаяла
ня надта вялікая грамада людзей з аграмаднай
маемасьцю і бельімі, чыстымі рукамі. З другога
боку стаяла вялікая грамада з маленькай
маемасьцю альбо і без яе, з працоўнымі,
мазолістымі рукамі. Першыя зваліся людзьмі
добрымі, лепшымі, другія — меншымі, подлымі (нісшымі).
Добрыя, ці лепшыя, людзі — гэта былі гандляры і
зямляўласьнікі краю. Іх крамы і маёнткі былі
раскідаяы па ўсёй тэрыторьгі. У іх руках была
вялікая моц гандлёвага і зямельнага капіталу, з
катораю часта не маглі спрачацца і змагацца
нават князі. На вечах яны мелі перавагу не затым,
што іх было многа, а затым,
што ў іх бок цягнулі экономічна залежныя ад іх
дробныя людзі, баючыся іх, як кашталістых. Рэта
зразумела тым больш, пгго галасаваньне на вечах
ня было
патаемнае. Лепшыя людзі паміж сабою таксама
дзяліліся на асобныя групы больш ці менш багатых
людзей. Багацейшыя фаміліі гэтых заможных людзей
з роду ў род давалі прадстаўнікоў на выбарныя
грамадзянскія і політычныя ўрады і такім
спосабам выдзяляліся з сваёй соцыяльнай групы як
знатнейшыя. Гэта і ёсьць земскія баяры. Яны часта
вялі барацьбу з князямі дэмократычнага настрою і
ў іншыя часы перамагалі іх. Так, напрыклад, было ў
Полацкай воласьці пасьля
сьмерці Усяслава Васільковіча ў 1180 годзе, калі
земскія баяры полацкія праз веча залажылі
рэспубліку, на чале каторай сталі 30 чалавек
старшыны.
Усе бедныя жыхары Полаччыны зьліваліся ў адну
многалюдную клясу менппдх, ці подлых, людзей.
Жылі яны як па гарадох, так і па вёсках. У гарадох
гэта былі дробныя гандляры, што гандлявалі часам
на пазычаны, часам на невялічкі ўласны капітал;
апроч іх такімі людзьмі былі прыказчыкі,
рамесьнікі, работнікі і другі дробны мясцовы люд.
Па вёсках гэта былі мужыкі-сяляне, Частка іх была
незалежнымі ара-тымі ўласнага кавалачку зямлі (смерды),
а частка ўжо залежала экономічна ад багатых
зямляўласьнікаў (закупьі). Працавалі яны ўжо не
на ўласнай зямлі, а часам мелі і ня ўласны
інвэнтар: і тое і другое яны бралі ў пазычку, ці ў
арэнду ў багатага зямляўласьніка.
Паміж дзьвюма клясамі жыхароў старажытнай
Полаччыны праз увесь першы гістарычны пэрыод
Беларусі йшло змаганьне. У пачатку гэтае
змаганьне мела
выпадковы характар, бо яма паміж багатырамі і
бедакамі была ня так яшчэ глыбокая. Але йшлі часы,
капітал ўсё рос і ўзмацняўся, усё больш і больш
эксплёатаваў ён беднату, і яма паміж дзьвюма
соцыяльнымі групамі станавілася глыбокаю
прорваю. Соцыяльная барацьба становіцца ўжо
звычайнаю зьяваю. Асабліва відна яна ў вечавым
жыцьці. На вечах багатыры робяць націск на
беднату, залежную экономічна ад іх капіталу, і
бедната змушана ўхваляць тое, што карысна
багатьфом. Гэтая экономічная і політычная
залежнасць заўсёды гняце беднату, і яна ўсё
часьцей і часьцей адказвае на ўціск бунтамі і
збойствамі. Такая хатняя барацьба кляс у
Полаччыне ня можа прайсьці бяскарна для
гаспадарства. Яно з кожным часам слабее і робіцца
лёгкаю здабычаю для суседзяў.
Князь і яго дружына складалі клясу, каторая
стаяла асобна ад мясцовага жыхарства. Адносіны
паміж князем і дружынаю вызначаліся дагаворам.
Дагаворам-жа вызначаліся і адносіны паміж князем
і дружынаю, з аднаго боку, і мясцовым жыхарствам
— с другога боку. Дружыньнікі распадаліся на
дзьве групы: старшых і малодвдых. Старшыя
дружыньнікі насілі назву княжых мужоў і баяраў (ня
земскіх, а княжых). Яны дапамагалі князю несьці
яго абавязкі ў адносінах да волавьці і займалі
пры князі вышэйшыя пасадьі. Малодшыя дружыньнікі
насілі назву отракаў, ці грыдняў. Яны выконвалі
пры князі дробныя дапаручэньні. Доступ у княжую
дружыну быў адчынен для ўсіх вольных людзей.
Дзякуючы пастаянным зносінам полацкіх князёў з
Заходняй Эўропай у ліку дружыньнікаў мы часта
спатыкаем чужаземцаў.
Апроч вольнага Полацкая Русь мела і нявольнае
жьіхарства. Крыніцы няволі былі такія: палон,
самапродаж у няволю, пахаджэньне ад нявольных,
праступствы, нявыплачаныя даўгі і г. д.
Нявольнікі часамі складаюць дамовую чэлядзь,
часам зьяўляюцца рабочай сілай у маёнтках
зямляўласьнікаў. Яны займаюць значнае месца ў
гандлі як прадмет яго. Нявольнікі ў летапісе
называюцца халопамі ці рабамі.
--------------------
Рэкляма
__________________________________________________
(с) Вэбмайстар: Сьцізорык. Менск. 2001 |
|