Haber Obeklerinin ('newsgroup'larin) isleyisi: ============================================== Bircok universitenin ve internet servisi saglayan sirketin kullanicilarina bir servis olarak haber obeklerini okuyabilme imkani vermek icin haber obek sunucusu ('news server') var. Bu haber obek sunuculari bir ag seklinde birbirlerine baglanmis durumda. Haber obegine yollanan bir yazi bu ag sayesinde bir sunucudan diger sunucuya aktariliyor ve kisa bir zaman icinde butun dunyadaki sunucularda bu yazinin kopyasi oluyor. Bir haber obegini okumak icin genelde kendi internet servisimizi saglayan organizasyonun sunucusuna baglaniyoruz ve o sunucudaki yazilari okuyabiliyoruz. New York'tan yola cikan bir yazi buyuk ihtimalle Istanbul'daki bir sunucuya ulasmadan once Los Angeles'daki bir sunucuya ulasacaktir. Hatta ayni sehirde bulunan sunucular bile sunucu agina nasil bagli olduklarina gore ayni yaziyi saatler hatta gunlerce gec alabilirler. Bu yuzden farkli sunuculari kullanan iki kisiden biri yollana yaziyi sunucusunda gorebilirken digerinin sunucusu bu yaziyi daha almadigi icin yaziyi goremeyebilir. Her sunucunun yonetim kurallari ayri oldugu gibi her sunucu her haber obegini tasimak zorunda da degil. soc.* hiyerarsisi altinda olan habek obeklerinin genelde butun dunyada yayilimi var. Bircok sirket ayrica internete baglanabilen herkese bu haber obeklerini okuma imkani vermek icin web sayfalari acti. Bunlardan en buyugu http://www.dejanews.com/ adresinde. 2 cesit obek var: moderated ve unmoderated obekler. Moderated obeklerin sayisi unmoderatlere gore daha az. Her obek kurulurken o obege neden ihtiyac duyulduguna dair bir taslak hazilaniyor, obegin kurallari belirleniyor ve obegin kurulup kurulmamasina karar vermek icin herkese acik bir oylama duzenleniyor. soc.culture.turkish.moderated'i 1997 senesinde kurarken SCTM'nin kurallarini iceren bir taslak hazirlandi ve SCTM email adresi olan butun herkese acik bir oylama ile kabul edildi. Moderated ve unmoderated obeklerin farki moderated obeklerin taslaginda yollanan yazilari kabul veya reddetmek uzere bir sistem belirleniyor. Bu sistem otomatik bir program, bir kisinin sahsi karari veya SCTM'de oldugu gibi gorevinin limitleri kati kurallarla belirlenmis bir grup olabiliyor. alt.* hiyerarkisinde olan haber obekleri icin oylama yok, fakat bu obekler bazen butun sunuculara ulasiyor bazen birkac sunucuda takilip kaliyor. tr.* hiyerarkisi veya diger ulkelerin ve sirketlerin kendilerine ait hiyerarkilerinde kurulan obekler icin de kurallar degisebiliyor. Yukarida da belirttigim gibi her sunucu hangi obekleri tasiyacagina kendisi karar veriyor. Dogal olarak sormamiz gereken soru bu cesit bir oylamanin ne kadar gecerli oldugu, ne kadar onem tasidigi. Butun sunucular bir dayanisma icinde karsilikli makale degis tokusunda bulunuyorlar. Oyun bozanlik yapan sunuculari, diger sunuculari yonetenlerin kabul ettigi kurallara uymayan sunuculari bu sunucu agindan dislamak mumkun. Hemen hemen butun sunucu yoneticileri, sunucularinin problemsiz sekilde islemesini ve ne kendilerine ne de diger sunucularin yoneticilerine bas agrisi yaratmasini istemiyor. Her haber obegini tasiyip tasimamak konusunda karar vermek yerine bu karar baskalarina birakmaya razi. Yeni obekleri yaratma gucune sahip bu kisi "David 'Tale' Lawrence". Bu ismin bir kisiye mi yoksa bir gruba mi ait oldugu veya zaman icine el degistirip degistirmedigi pek bilinmiyor. Onemli olan "David Lawrence"in yeni haber obekleri yaratilmasi konusunda kurallara harfi harfine uyuyor olmasi ve butun oylamalari organize eden kisi olmasi. Sonuc olarak "David Lawrence" tarafindan yaratilan obekler butun sunucular tarafindan kabul ediliyor olmasi. SCTM oylamasi sonunda oylara dayanarak SCTM obeginin yaratilmasi icin gereken komutu veren kisi de "David Lawrence"di. Zaman zaman "David Lawrence"dan yollanmis gibi gorulen sahte mesajlar ortaya cikiyor fakat bu sahte kisa zamanda sunucu agindan temizleniyor ve bu sahte mesajlari yollayan kisilerin de zaman zaman internet ulasimlari kesiliyor. Yukarida yollanan bir makalenin bize internet servisi saglayan organizasyonun sunucusuna yollandigi ve oradan da sunucu agi ile diger sunuculara dagitildigini soyledik. Moderated bir obege yollanan bir yazi diger sunucular direkt dagitilmiyor onun yerine email ile bu haber obegini kontrol eden moderatorlara yollaniyor. Bu yaziyi kabul/red etmek ve bu yaziyi kabul ettikten sonra sunucu agina tekrar eklemek bu obegi yoneten moderatorlarin gorevi. Moderated obege yollana bir yazi kabul ediltikten sonra bir sunucuya yollanirken, bu yazinin kabul edildigini gostermek icin moderatorlar tarafindan yazinin basligina 'Approved:' satiri ekleniyor. Basliginda 'Approved:' olan bir yazi sunucuya ulastigi zaman obegin moderatorlarina email ile yollanmak yerine diger sunuculara dagitiliyor ve kisa zamanda butun dunyadaki sunucularda bu yazinin bir kopyasi oluyor. Bir yazinin hangi sunucudan yola ciktigi ve hangi sunuculardan gecip kendi kullandiginiz sunucuya geldigini gormek icin yazinin 'Path:' basligini inceleyebilrsiniz. Sahte yazilarin moderatorlarin onayindan gecmis gibi gostererekten dagitilmasini onlemek icin moderatorlarin kullanabilecegi programlar var. Ornegin SCTM'den dagitilan yazilarda bu yazinin gercek moderatorlar tarafindan kabul edildigini gostermek icin incinde bu yaziya ozel bir sifre bulunduran 'XAuth:' basligi ekleniyor. Her yazinin sifresi ayri oldugu icin ve bu sifreyi yaratmak icin moderatorlarin ozel sifresini bilmek gerektigi icin sahte yazilari saptamak kolay. Bircok sunucudaki ozel programlar moderated obeklere yollanan yazilarin 'Xauth:' basligini kontrol ediyor ve bu basliktaki sifre moderatorlarin kullandigi sifreye uymuyorsa bu yazi iptal ediliyor. Bu sahte yaziyi yollayan kisinin sunucusu uyariliyor ve sahte yazinin yollandigi obegin moderatorlarina bilgileri olmasi icin sahte yazinin bir kopyasi yollaniyor. Sahte yazilara izin veren sunucular. Otomatik programlar kullanarak her obege bircok yazi yollayan sunucular uyarilara cevap vermezlerse sunucu agindan dislaniyorlar. Sunucu agindan dislanan bir sunucu ne diger sunuculardan yeni yazi alabiliyor ne de kendi kullanicilarinin yolladigi yazilari diger sunuculara dagitabiliyor. Bu cok gerekmedikce kullanilmayan ve kullanildigi zaman cok etkili olan bir ceza. Bu ceza 'usenet death penalty' olarak biliniyor. Unmoderated obeklere yollana yazilar herhangi bir onaydan gecmeden diger sunuculara dagitiliyor. Ne yazik ki bazi kisiler ve sirketler ayni yaziyi 100 kere bir obege yollayarak veya ayni yaziyi 100'lerce degisik obege yollayarak ilan vermek veya kargasa yaratmaya calisabiliyor. Bunu onlemek amaciyla bircok sunucuda bir yazinin kac tane obege yollandigi ve kac kere yollandigini kontrol eden prorgramlar var. Bu programlar 'cok fazla' yollanan yazilari iptal ediyorlar. Haber obegindeki bir yaziyi iptal ('cancel') etmek icin 'control' adli obege ve yazinin orjinalinin yollandigi obeklere icinde ozel basliklarla bir yazi yollaniyor. Eger iptal edilen yazi moderated bir obek icinse iptal yazisi basliklariyla birlikte onay icin email ile moderatorlara yollaniyor. Unmoderated obeklerde, iptal yazisi geldiginde genllikle sunucu bu yaziyi kendi dosyalari arasindan siliyor ve iptal yazisini butun diger yazilar gibi sunucu agi ile dagitiyor. Her sunucun yonteim kurallari farkli oldugu icin her sunucu iptal yazisi geldiginde yaziyi iptal etmek zorunda degil fakat bircok sunucu iptal yazisi geldiginde yaziyi iptal ediyor. Pazartesi gunu yolladiginiz bir yaziyi Carsamba gunu iptal ettiginiz zaman bu yazi 2 gun icinde dunyanin bircok sunucusuna ulasmis oluyor. Iptal yazisi kullandiginiz sunucuya ulasir ulasmaz kendi sunucunuzdan silinse bile iptal yazisinin sunucu agi ile dagitilarak yazinin 2 gun icinde ulastigi butun sunuculara ulasmasi 1 veya 2 gun zaman alacaktir. Sonuc olarak eger bir yazi kisa surede iptal edilmezse, bu yazi buyuk ihtimalle bu dunyanin degisik noktalarindaki sunuculardan bu obegi okuyan kisiler tarafindan gorulecektir. Bir sunucu diger bir sunucuya yeni yazilari verirken once iptal yazilarini sonra gercek obek yazilarini veriyor. Bu sebepten dolayi iptal yazilari sunucu aginda normal yazilardan biraz daha hizli dagiliyor fakat yine de iptal yazisinin sunucu aginda orjinal yaziyi yakalamasi zaman alacaktir. Ayni yaziyi birden fazla obege yollamak icin 'Newsgroups:' basligina virgul ile ayrilmis sekilde bircok obek ismi siralamak mumkun. Genelde bir yazinin o konu ile ilgili obege yollanmasi en dogrusu. Konulari birbirine cok yakin olan obeklerde, ornegin SCTM ve soc.culture.turkish'de, bir yaziyi cok postalama ('cross-posting') yolu ile yollamak uygun olabilir, fakat genlde bir yaziyi 5'ten fazla obege yollamak okuyucular tarafindan hos karsilanmiyor. Bircok obege yollanmis bir yaziya yollanan cevap ayni sekilde bircok obege yollaniyor. Sonuc olarak ayni tartismanin 5 obektebirden devam etmesi mumkun. Tartsimanin bircok obekte devam etmesini engellemek icin bircok obege yollana yazilarda 'Followup-to:' basligi eklenebiliyor. Bu baslik bu yaziya verilen cevaplarin hangi obege veya obeklere yollanmasinin tercih edildigini belirtiyor. Bircok obege yollanmis bir yaziya cevap yazan kisi isterse 'Followup-to:' basliginda belirtilen obeklere ekleme yapabilir veya bu obeklerden bazilarini silebilir. Cok postalama yolu ile birden fazla obege yollana yazilar icin sunucu yanlizca yazinin bir kopyasini sakliyor. SCTM ve SCT'ye cok postalama yolu ile yollanan bir yaziyi hem SCTM okuyuculari hem SCT okuyuculari gorebiliyor. Ayni yaziyi bir kopyasini SCTM'ye bir kopyasini SCT'ye yollamak da mumkun, fakat bu sekilde yollanan yazilarin sunucuda yazinin yollandigi her obek icin bir tane kopyasi bulunacaktir ve de SCTM'de bu yaziya verilen cevap yalnizca SCTM'ye yollanacagi icin SCT okuyuculari bu cevabi goremeyeceklerdir. Ayni sey yazinin SCT'deki kopyasina verilen cevap icin de gecerli. Bir yaziyi cok postalama yolu ile yollamak mumkunse tercih edilmeli. Sunucularin nasil calistigini, yazilarin nasil dagildigini, yazilarda kullanilan ozel basliklari ve moderated ile unmoderated haber obekleri arasindaki farklari biraz aciklamaya calistim. Suncu agi ('usenet') ile ilgili bilgilerin bulunabilecegi bircok web sayfasi var. Bunlardan bazilari sunlar: < burasi daha tamamlanmadi! bu konu ile ilgili yazilarin bulunabilecegi web sayfalarinin adresleri olacak >