DAVRANIŞ: ANLAMA VE
MODiFiKASYON
GİRİŞ
Öncelikle eğitimle ilgili sık sık birbiriyle karıştırılan iki önemli kavramı
anlamak gerekiyor.
Birincisi davranış problemlerini çözmeye yönelik eğitim
biçimidir.
İkincisi ise komut-tepki sistemi üzerine kurulu olandır.
Komut üzerine çağrılınca gelen, oturan, uyum içinde yanınızda yürüyen ve
ardından evde koltuğunuzun bacaklarını kemiren bir köpeğe sahip olmak pekala
mümkündür. Tam tersine evde eşyaları parçalayan ya da insanların üzerine çıkan;
fakat komut üzerine oturan ya da yanınızda tasmasız sakince yürüyen bir köpeğe de
sahip olabilirsiniz. Olaya açıklık kazandırmak açısından birinci tip eğitime “davranış modifikasyonu” ikincisine ise “itaat
eğitimi” olarak tanımlamada fayda var.
Her şeyden önce unutmayalım ki “istenmeyen davranışlar” sadece bakanın
gözündedir. Köpek için kazmak, havlamak, diğer köpekleri kovalamak tamamen
doğaldır. Bu davranışları kontrol edemeyeceğiniz anlamına gelmemektedir tabi ki;
ama tüm bunları köpeğiniz sizi çıldırtmak için yapmadığını anlamız
gerekmektedir. Siz köpeğinizi bu konuda eğitene kadar tüm bunları yapmaması
gerektiği konusunda hiç bir fikri yoktur. Ondan ne istediğinizi anlaması
gerekmektedir.
Köpekler (insanlara göre) istenmeyen davranışlara başladığında en iyisi bu
davranışın kaynağını anlamaya çalışmaktır. Çoğunlukla tüm bu problemler
yalnız kalmanın verdiği sıkıntıdan kaynaklanmaktadır. Köpekler oldukça sosyal
hayvanlardır. Olası çözümlerden biri köpeğinizin yeterince egzersiz yaptığından
emin olmaktır. Egzersiz pek çok problem için mükemmel çaredir ve köpekler buna
bayılır. Köpeğinizin yaşı ve ırkına uygun düşebilecek egzersiz düzeyi için
köpeğinizin veteriner hekimine baş vurun. Diğer bir çözüm ise itaat eğitimidir.
Önemli nokta köpeğinizin sizin ilginize gereksinimi
olmasıdır ister yürüyüş isterse de eğitim sırasında.
Köpeğinize patronun kim olduğunu ona vurarak,
bağırarak ya da benzer ceza yöntemleri ile öğretemezsiniz.
Bunun karşılığında tek öğreneceği size güvenmekten çok korkması gerekeceğidir. Köpeğe patronun kim olduğunu lideri olarak gösterebilirsiniz. Ona ne yapılacağını ve nasıl davranılacağını gösterin. Çoğu köpek onun lideri olmanızı iç güdüsel olarak sizden bekleyecektir. Yine de az sayıda da olsa liderlik pozisyonu için size meydan okuyabilecek köpekler çıkabilir. Aslında çoğu köpek, sahipleri bunu bilinçsiz olarak hiç denemediği için liderlik pozisyonuna yükselir. Köpek yanlış davranışlarından ötürü sahiplerini düzeltmeye başlayıncaya kadar da bunu fark etmeyebilirler.
İlginç olan, dominatlık göstergesi olarak tavsiye edilen pek çok davranış formu
köpeklerde geri teper. Bunun nedeni pek çok durumda köpek aslında liderlik için
yarışmamasıdır. Patronun kim olduğuna dair uyguladığınız teknikler, doğru
dürüst bir neden olmaksızın onun davranışlarını düzeltmeye başladığınızdan
dolayı köpeğinizin sizden soğumasına ve güvenini yitirmesine yol açar. Köpeğinize
karşı adaletsiz davranışlarınız onun insanlara karşı sürekli kendisini savunma
gereksinimi duymasına ve bildiği tek yöntem olan ani ve kestirilemez
ısırıklarla (fear bite) kendisini savunmasına yol
açacaktır.
DOMİNANTLIĞIN PRENSİPLERİ
İtaat eğitiminde minimum sorunla ilerlemeniz için köpeğinizin sizi lider olarak
görmesi gerekmektedir. Bu sizi PATRON olarak görmesi
anlamına gelmektedir. Köpeğiniz üzerinde dominatlığınızı göstermenin ve bunu
korumanın çeşitli yöntemleri vardır. Köpekler kendi aralarında çekinik (resesif)
karakterde değişiklik gösterir. Köpeğiniz yeterince resesif ise üzerinde hakimiyet
kurmanıza gerek olmayabilir (aslında, baskın pozisyonunuzu onun çekinik karakterine
cesaret vermek için kullanabilirsiniz). Çoğu köpek memnuniyetle resesif olmayı kabul
eder. Köpeğiniz size karşı resesif davrandığında bunu uygun şekilde
ödüllendirip, sizi test etmeye çalıştığında (çoğu köpek ergenlikten hemen önce
deneyecektir) liderliğinizi ona hatırlattığınızdan emin olmalısınız. Çok az
köpek gerçekten dominattır ve yine çok azı sürekli bunu size kabul ettirmeye
çalışır.
Sık sık insanlar, olmadığı halde ergenliğin verdiği yüksek enerji ve afacanvari
davranışları dominantlık için yapılmış numaralar olarak değerlendirmektedir. İki
yaşındaki bir çocuğu gözünüzün önüne getirin. Gerçekte liderlik için anne ve
babasına kafa tutmaktan çok sınırlarını anlamaya çalışmaktadır. Yavru ve genç
köpekler de aynısını yaparlar. Prensiple hatalarını düzeltin; ama bir ölüm kalım
“patron kim “savaşına girişmeyin. Bu yanlış bir davranıştır ve köpeğinizin
size karşı güvenini kaybetmesine yol açar. Bu tıpkı yine iki yaşındaki bir
çocuğun davranışını sözel olarak düzeltip belki poposuna hafifçe vurmak yerine
onu yerden kapıp duvara yapıştırarak bağırmaya başlamak gibi bir şeydir.
Unutmayın ki çoğu köpek 2 – 3 yaşından önce hala (insan terminolojisine göre) 20
yaşın altındadır.
Diğer bir değişle fiziksel erginlik ile zihinsel
ergenliği birbirine karıştırmamak gerekmektedir.
Alfa olmayı ceza ile asla karıştırmayın.
Bir “Alfa” lider adildir. Bir “Alfa” lider konumunu hak eder. Bir “alfa” lider konumunu elde edip onu korumak için korku, ceza veya kaba kuvvet kullanmaz. Bunun yerine bir “alfa” lider onayladığı ve onaylamadığı davranışlar açısından bir su kadar berraktır. Bir “Alfa” mahiyetindekilerin kendisini takip etmeye zorlamaz, bekler.
Köpeğinize sinirlenirseniz alfa pozisyonunuzu
kaybedersiniz. Köpekler hiddeti anlamazlar.
Sakin ve olanların kontrolünde olmanız gerekir.
Daima köpeğinizin resesif davranışlarını
onaylayın.
Köpeğiniz gözlerini sizden kaçırdığında; sizi çenenizin altından yaladığında
onu ödüllendirin. Sırt üstü yuvarlandığında karnını keyifle kaşıyın.
Düzeltmelerinizde tutarlı ve adil olun.
Köpeğinize komutlarınıza güvenebileceğini göstermeniz gerekir. Olay
gerçekleştikten sonra hatasını düzeltmeye kalkmayın. Bu tür düzeltmeler,
köpeklerin çağrışımsal hafızaları insanlarınki gibi olmadığından köpeklere
keyfi ve adaletsiz gelir.
Köpeğiniz hala bir yavru ise sosyalleştirme güven kazanmasında faydalı olacaktır.
Bazı davranışların düzeltmeye gereksinimi olduğunu inanıyorsanız “daima” tam o
hareketi gördüğünüz anda düzeltin. Örneğin, köpeğinizin koltuğa çıkmasını
istemiyorsanız sadece onu koltuk üzerinde yakaladığınızda hatasını
düzeltmelisiniz.
Aile içinde tutarlılık büyük bir sorun olabilir. Her aile üyesi temel eğitim
kuralları üzerinde, nasıl ve ne zaman hataların düzelteceği, hangi komutların
kullanılacağı vs konusunda anlaşmaya varmış olmalıdır. Aileler köpeğin
kafasının karışmasını engellemek için iş birliği yapmak zorundadırlar. Köpeği
sadece aktif olarak bir kişi eğitirse daha iyi olur. Bundan sonra komutlar herkes
tarafından aynı şekilde kullanılırsa ailedeki herkes onları kullanabilir.
Sonuç olarak her zaman minimum düzeltme kullanın. Sert bir
“Hayır” işe yaryıorsa onu sırt üstü yere yatırıp lidere teslim olmasını
sağlamaktan çok onu kullanın. Çenenin altında ufak bir fiske işe yarıyorsa enseden
tutup sallamayı es geçin.
Köpeğinizin meydan okuyuşlarını düzeltin.
Özellikle ergenlik dönemlerinde köpeğiniz konumunuzu test edip buna meydan okuyabilir.
Bu davranışları düzeltmeyi ihmal etmeyin. Evde fırtınalar estirmenize gerek yok.
Sadece bu davranışları hoş karşılamadığınız konusunda açık olmanız
yeterlidir. Örneğin, köpeğinizin kapıda sizi itip geçmesine, arabadan izin vermeden
inmesine, elinizdeki yiyeceğe atlamasına ve en önemlisi bildiği komutları duymazdan
gelmesine asla izin vermeyin.
Alfa davranışının sergilenişini öğrenin.
Bunların hepsini kullanmanıza gerek yoktur; fakat varlıklarından haberdar olmanızda
fayda vardır. Bunların hiç birini sinirli ya da canınız sıkkınken kullanmayın.
Amaç köpeğin canını yakmak değil ona alfanın kim olduğunu göstermektir. Hepsi de
siz sakin, tutarlı ve gerçekçi olduğunuzda işe yarar. Tekrar, daima minimum düzeltme
kullanın. Yerine hatalar yapılmadan önce köpeği okuyup engel olmaya çalışın.
Köpeğinize hakimiyetinizi kabul ettirmek için o teslim oluncaya kadar onu sırt üstü
yere mıhlamayı (alpha roll) nasıl yapacağınızı öğrenmekten çok alfa rolü
oynamayı öğrenmeniz daha önemlidir. Bu, sinirlenmeden ve vaz geçmeden “Ben her
zaman haklıyım ve asla köpeğimin kasıtl olarak bana itaatsizlik etmesine izin
vermeyeceğim” tavrına sahip olmak anlamına gelir. İki yaşındaki bir çocuğu
gözümüzün önüne getirelim. Kimin “Anne” olduğu konusundan çok çocuğun neleri
yapmaya izni olup olmadığı konusunda bir mücadeleye gireriz. Bu ikisi arasında ciddi
farklar vardır.
Zaten resesif olup kendisinden ne istendiğini bilmediği için itaat etmeyen bir köpekte
alpha roll’u kullanmak aranızdaki ilişkiye zarar verici olabilir. Dominat bir köpekte
ise pozitif yöntemlerden hiç birini kullanmaksızın sadece alpha roll’un
kullanılması köpeği sizden uzaklaştıracaktır. Çoğu köpek hayatları boyunca buna
gereksinim duymaz.
Daha da ötesi, alpha roll’u dominantlık gösterisindeki en güçlü silahlardan
biridir. Bunu gerçekten çok büyük kontrol gerektiği zamanlara saklamalısınız.
Sadece dominant olmak köpeğinizin davranışlarını okuyabilmenin ve onu anlamanın
yerini tam anlamıyla tutamaz. Her köpeğin hayatının birer parçası olan doğru itaat
eğitimi karşılıklı fayda sağlar ve sizin köpeğinize karşı sorumluluklarınız
olmasının yanı sıra köpeğinizin size karşı itaatkar olmasını gerektirir.
Dominantlığın göstergeleri:
Timeout: Köpeğinize “yat-bekle”
komutunu verin ya da bunu yapmaya henüz eğitilmediyse sessizce ve fazla telaş
göstermeden onu ev içinde küçükken alıştırdığınız kafesine koyun. Bağırmaya
hiç gerek yok. Herşeyin sakinlik içinde yapılmasında fayda var. Köpekler
sosyal yaratıklar olduğundan bu genellikle şaşkınlık verecek şekilde etkili ve
kolaydır.
Göz Teması: Astlar her zaman alfadan
gözlerini kaçırır. Bu sırada köpeğiniz gözlerini sizden kaçırmazsa sözel olarak
onu uyarın. Gözlerini kaçırır kaçırmaz ödüllendirin.
Çene altından hafif vuruşlar: Alfa
köpekler astlarının hatalarını düzeltmek için çene altlarına hafif ısırıklar
atar. Siz de bunu bir ya da iki parmağınızla, vurmadan ama hafif bir fiske ile taklit
edebilirsiniz. Burnun üzerine vurmayın. Bu onun koku duygusuna zarar verebilir hatta
elden çekinmesine yol açabilir.
Kulakların altından kavramak: Alfa
köpekler astlarının kulak arkalarından yakalayıp sallarlar. Siz de köpeğinizin
kulaklarının altındaki deriyi tutup sıkıca sallayarak aynı etkiyi yaratabilirsiniz.
Fazla güç kullanmanıza gerek yok. Sadece kastınızı anlatacak kadar yapmanız
yeterlidir. Asla ensesinden tutup sallamayın. Bu şekilde köpeğinize zarar
verebilirsiniz.
Alpha Roll: Köpeğinizi sırt üstü
yatırın. Tasmasından ya da ensesinden sıkıca; ama canını yakmadan kafasını yerde
tutun ve diğer elinizi kalça ya da kasıklarının üzerine koyarak sakinleşip teslim
oluncaya kadar öyle tutun. Bu en sert alfa ifadesi olduğunda pek sık kullanılması
tavsiye edilmez.
Doğru davranışta ısrarcı olun.
Köpeğinizi yemeğinizi yedikten sonra besleyin. Kucağınızda sizden yemek dilenmesine
izin vermektense “yat-bekle” komutuyla onu kontrol altında tutun. Kapıdan sizden
önce fırlamasına izin vermeyin. Siz izin vermedikçe arabadan inmesine müsaade
etmeyin. Traumatik olmaksızın dominantlığınızı köpeğinize kabul ettirmenin
oldukça basit ve çeşitli yöntemleri vardır. Yeterince yaratıcıysanız uslu
ve itaatkar bir köpek elde etmede bu teknikleri kullanabilirsiniz. Özellikle siz izin
vermeden köpeğinizin bir şey yapmasına müsaade etmemeniz iyi bir alfa
davranışıdır ve köpeği itaatkar kılar.
Köpeğinizin evdeki herkese itaat ettiğinden emin olmalısınız.
Bu oldukça önemlidir. Köpeğiniz özellikle aile içinde belirli bir kişiye karşı
itaatsizlik gösteriyorsa gerektiğinde o kişiye komutlar sırasında arka çıkarak
destek olun. Aile üyesi köpekten korkuyor ya da çok küçük ise problem
çözülünceye kadar tüm iletişimi kontrol etmenizde fayda vardır.
Canine Behaviour FAQ
Copyright 1995, Cindy Tittle Moore, http://www.k9web.com/dog-faqs/behavior.html
' den çevrilmiştir.