TÜRKÇENİN LEHÇELERİ VE YAYILDIKLARI COĞRAFYA
Burada, (biri dışında) tüm Türk topluluklarının kendi dillerini yani
Türkçenin lehçelerini ve şivelerini anadil olarak konuştukları kabulu
kesinlikle yanlış olmayacaktır. İkinci dil olarak ise, geçmişte veya
günümüzde de bağımlı bulundukları devletlerin resmi dilini
konuşmaktadırlar. Bunlar içinden en önemlileri Rusça, Çince, Farsça,
Bulgarca ve Ukraynaca'dır. Kuşkusuz bu dillere ayrıca Arapça, Yunanca
ile 1960'dan sonra Türklerin işçi olarak yabancı ülkere göçü sonucu
öğrendikleri diller olan Almanca, Hollandaca Fransızca ve İngilizce de
eklenebilir.
-
Anadolu Türkçesi:
Anadolu Türkçesi, Türk dilleri içinde Oğuz dilleri grubunda yer alır.
Toplam nüfusları 60 milyona yaklaşan ve Anadolu, Trakya, Kuzey Kıbrıs'ta
(Kıbrıs'taki Türk nüfusu yaklaşık 140 bindir) yaşayan Anadolu Türkleri
tarafından konuşulan bu dil, Türk lehçeleri arasında en büyük grubu
oluşturur. Ayrıca bu lehçe, şu Türk azınlıklarının da ana dilini
oluşturmaktadır:
Türk Azınlıklar
|
Nüfus
|
Bulgaristan Türk azınlığı
|
750.000
|
Batı Trakya Türkleri (Yunanistan)
|
140.000
|
Makedonya Türk azınlığı
|
66.000
|
Irak Türkmenleri
|
300.000
|
Başta Almanya (1.920.000) olmak üzere
Hollanda (250.000), Fransa (240.000),
Belçika (85.000), ingiltere (65.000)
ve Danimarka'ya (37.000) 1960'lı
yılların başından itibaren göç etmiş
Türkler
|
2.600.000
|
-
Azeri Türkçesi:
Anadolu Türkçesine yakınlığı ile bilinen Azeri Türkçesi de Oğuz dil
grubundadır. "Azeri Türkleri"nin toplam nüfusu yaklaşık 23 milyon kadardır
ve Azerilerin ancak 6,5 milyon kadarı Azerbaycan Cumhuriyeti'nde
yaşarken yaklaşık 16 milyon Azeri, İran İslam Cumhuriyeti'nin kuzeyinde
(Güney Azerbaycan), 330 bini Gürcistan'da ve 110 bini Ermenistan'da
yaşamaktadır.
-
Özbek Türkçesi:
Dilleri Karluk grubunda yer alan "Özbek Türkleri"nin büyük çoğunluğu
Özbekistan Cumhuriyeti'nde (16,2 milyon) yaşamaktadır. Başta Tacikistan
(1,5 milyon) olmak üzere Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve
Afganistan'da yaklaşık 3 milyon Özbek bulunmaktadır.
-
Kazak TürKçesi:
Kazakça, Türk dillerinin Kıpçak grubunda yer alır. "Kazak Türkleri"nin
büyük bölümü Kazakistan'da yaşarken, komşu cumhuriyetlerde de (özellikle
Türkmenisten, Moğolistan) Kazak azınlıklara rastlanır ve toplam nüfusları
9 milyonu aşar.
-
Kırgız Türkçesi:
Kırgız dili, Kırgız-Kıpçak grubunda yer alır ve bu dili konuşan
Kıgızların sayısı, diğer komşu cumhuriyetlerde yaşayanlarla birlikte 4
milyonu bulur.
-
Türkmence:
Türkmenistan Cumhuriyeti'nde bugün 3 milyon, diğer bölgelerde de
(İran, Irak, Afganistan) yine yaklaşık 3 milyon Türkmen yaşamaktadır.
Dilleri Oğuz grubunda yer alır ve Anadolu Türkçesine çok yakın
nitelikler taşır.
-
Tatarca:
"Tatar Türkleri"nin 2 milyonu Rusya Devleti'nin içinde (Moskova'nın
yaklaşık 750 km güneydoğusunda) Tataristan Özerk Cumhuriyeti'nde (Kazan
Tatarları) yaşarken, 1,1 milyon Tatar yine Rusya içindeki Başkurdistan
Özerk Cumhuriyeti'nde, 350 bini Kazakistan'da ve 300 bini ise Kırım
Yarımadası'nda (Kırım Tatarları) yerleşmiştir. Dilleri Kıpçak
grubundandır.
-
Başkurt Türkçesi:
Günümüzde Başkurdistan Özerk Cumhuriyeti'nde (Moskava'nın yaklaşık
1.250 km Güneydoğusu'nda 1 milyon, diğer bölgelerde ise 1,6 milyon
Başkurt Türkü yaşamaktadır. Dilleri Kıpçak grubunda yer alır.
-
Karakalpak Türkçesi:
Dilleri Kıpçak grubunda yer alan Karakalpak Türkleri, Özbekistan'da
(Aral Gölü'nün güneyinde) Karakalpak Özerk Cmmhuriyeti'inde yaşarlar;
nüfusları 500 bin civarındadır.
-
Çuvaş Türkçesi:
Çuvaşistan Özerk Cumhuriyeti'nde (Moskova'nın yaklaşık 600 km
güneydoğusunda, Tataristan Özerk Cumhuriyeti'nin kuzeybatısında) 950 bin
civarında Çuvaş Türkü yaşamaktadır.
-
Sors Türkçesi:
Kültür ve dil yönüyle Hakas ve "Altay Türkleri"ne çok yakın olan Sors
Türkleri Rusya'nın Kemerowo bölgesinde (Alma-Ata'nın yaklaşık 1.750 km
kuzeydoğusunda) yaşarlar; sayıları 17.000 dolayındadır.
-
Altay Türkçesi:
Altay (Oyrat) dili Kırgız-Kıpçak grubunda yer alır. Bu dili konuşan
60 bin Altay Türkü Altay Özerk Cumhuriyeti'nde (Rusya Cumhuriyeti'nde
Kemerowo'nın güneyinde, Moğolistan sınırında) yaşarken 70 bini ise diğer
bölgelere yerleşmiştir.
-
Uygur Türkçesi:
Türklerin ilk yazılı eserlerinde kullanılan Uygurca, Karluk dil
grubunda yer alır. Bu lehçeyi konuşan yaklaşık 16 milyon Uygur Türkü
(bazı kaynaklara göre 20-23 milyon) günümüzde Batı Çin'de (Doğu
Türkistan'da), çok azı ise Rusya'da yaşamaktadır.
-
Gagavuz (Gökoğuz) Türkçesi:
Dilleri Oğuz dil grubunda yer alan dolayısıyla Anadolu Türkçesine
çok yakın olan Gagavuz Türkleri Moldavya'nın güneyinde 1991 yılında
kurulan Gagavuz Özerk Cumhuriyeti'nde yaşamaktadırlar; nüfusları yaklaşık
160 bindir. Ayrıca Balkanlar'da ve Rusya'nın çeşitli bölgelerinde dağılmış
küçük topluluklara da rastlanır.
-
Stavropol Türkçesi:
Türkmence ve Nogay diline çok yakın olan bu dil, bölgeye göç etmiş
Türkmenler tarafından konuşulmaktadır.
-
Kumuk Türkçesi:
Kumuk Türkçesi Kıpçak grubundan olmakla birlikte Andolu, Azeri ve
Karaçay dillerine yakınlık da gösterir. Toplam nüfusları 300 bin kadar
olan "Kumuk Türkleri"nin yaklaşık 250 bini Dağıstan bölgesinde (Kuzeydoğu
Kafkasya'da) yaşamaktadır.
-
Karaçay Türkçesi:
Karaçay dili Kıpçak grubundan olup, Karaçay-Çerkes Özerk
Cumhuriyeti'nde (Gürcistan'ın 200 km kuzeyinde) yaşamakta olan yaklaşık
160 bin Karaçaylı tarafından konuşulmaktadır.
-
Balkar (Malkar) Türkçesi:
Dilleri hemen hemen Karaçay Türkçesi ile aynı olan Balkar Türkleri
Gürcistan'nın kuzeyinde, bu ülkeye komşu olan Balkar Özerk Cumhuriyeti'nde
yaşamaktadır; sayıları 85 bin civarındadır.
-
Karaim Türkçesi:
Kıpçak dil grubuna ait Karaim dili bugün çok az Karaim Türkü
tarafından konuşulmaktadır. Bunlar, Ukrayna'nın batısı, Litvanya ve
Polanya'da yaşamaktadır.
-
Hakas Türkçesi:
Hakas Türkçesi Kırgız dil grubuna çok yakın olup, Hakas Özerk
Cumhuriyeti'nde yaşayan yaklaşık 80 bin Hakas Türkü tarafından
konuşulmaktadır.
-
Nogay Türkçesi:
Nogay Türkleri, Stavropol ve Dağıstan Bölgesi, Çeçen-İnguş Cumhuriyeti
ve de Karaçay-Çerkes bölgesinde dağınık olarak yaşamaktadırlar. Dilleri
Kıpçak grubunda yer alan "Nogaylar"ın sayısı 75 bin dolayındadır.
-
Tuva Türkçesi:
Yaklaşık sayıları 220 bin tahmin edilen "Tuva Türkleri"nin 200 bini
Tannu-Tuva Halk Cumhuriyeti'nde (Moğolistan'nın kuzey sınırına komşu
bölgede) yaşamaktadır.
-
Yakut (Saka) Türkçesi:
Moğolcanın etkisi ile hayli değişikliğe uğrayan Yakut dili, tahmini
sayıları 400 bin olan ve büyük çoğunluğu Yakut Özerk Cumhuriyeti'nde (Çin
sınırına 1.250 km uzaklıktaki Doğu Sibirya'da) yaşayan Yakut Türkü
tarafından konuşulmaktadır.
-
Kaskay Türkçesi:
Anadolu ve Azeri Türkçesine çok yakın bir Türkçe ile konuşan Kaskay
Türkleri, Hasme Türkleri ile birlikte Iran'ın güneyinde yaşarlar; sayıları
700 bin dolayındadır.
-
Ahıska (Mesketi, Meşet) Türkçesi:
Dilleri Oğuz grubunda yer alan Ahıska Türkleri günümüzde dağınık
olarak Özbekistan, Kırgızistan, Azerbaycan ve Türkiye'de yaşamaktadırlar.
Sayıları 200 bin civarındadır.
SONUÇ
VI. Yüzyılın ikinci yarısından sonra kuzeye, güneye ve önemli ölçüde
de batı yönüne göçe başlayan Türk kavimleri, XV. Yüzyılın ortalarında
bugünkü Bulgaristan sınırına ulaştılar. 1960'lı yılların başında Orta
Avrupa'ya yönelen işçi göçünü, bu göçün devamı olarak nitelendiren bazı
yazarlar da görüyoruz. Bu göçler sırasında sahip olunan özgün kültür,
etkilenişim içinde bulunan diğer kültürlerle zenginleşmiş, ancak anadil
olarak konuşulan Türkçe korunmuş ve böylelikle dil çok geniş kıta
parçalarına yayılmıştır.
Birleşmiş Milletler'in 1990 yılına ait istatistiklerine göre Türkçe,
165 milyon dolayında kişi tarafından anadil olarak konuşulmaktaydı.
Böylelikle dilimiz Çince, Hintçe, ingilizce ve ispanyolcanın arkasından en
büyük (yaygın) dil karakterine sahiptir. Nüfus artışının ortalama % 1,5
olduğu varsayılırsa bu sayının artık 180 milyona yaklaşması gerekir.
Çincenin, Çin ve Tayvan dışında Güneydoğu Asya ülkelerindeki Çin azınlık
tarafından konuşulduğu, Hintçenin yalnızca Hint Yarımadası'nda yayıldığı
düşünülürse, Türkçe, ispanyolca ve ingilizce gibi dünyada geniş
coğrafyaya yayılmış diller arasında yer alır. Bunlardan ingilizce, Büyük
Britanya dışında, Kuzey Amerika kıtasında , Güney Afrika Cumhuriyeti'nde
(ingiliz kökenliler tarafından) ve Avustralya'da anadil olarak
konuşulmaktadır. ispanyolca, ispanya dışında Orta (ABD'nin güneyi dahil)
ve Güney Amerika'da (Brezilya dışında) yayılmıştır. Türkçenin ise Rusya
Federasyonu'nun Pasifik kıyılarından başlayıp, Orta Asya, Kafkasya,
Anadolu ve Trakya'yı aşıp Orta ve Batı Avrupa'daki Türklerle, ayrıca az
sayıda da olsa Kuzey Amerika'ya göç etmiş Türkler tarafından anadil olarak
konuşulmakta olduğunu, böylelikle Afrika kıtası ve Güney Asya dışında
(değişik yoğunluklarda) tüm Kuzey Yarımküre'ye yayıldığını görüyoruz.
Kaynaklar:
----------
[1] World Fact Book 94, CIA (http).
[2] Informationen zur politischen Bildung; Die Sowjetunion 1953-1991,
Nr. 236, 3. Quartal 1992.
[3] Council of Europe (Hrsg), Sopeni, Netherland-1993; Statistisches
Bundesamt, Wiesbaden, Sopeni, Report-Turkey, Oct-1993.
[4] Türkler, "s.c.t. Listesi", .
Retour au début de la page
Retour à la première page